Drewniane cerkwie i ikony Bieszczadów i Sanoczyzny - co warto wiedzieć?
Drewniane cerkwie to jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów krajobrazu Podkarpacia, a ich wartość doceniono także na świecie. Czym wyróżniają się te budowle i gdzie szukać ikon z regionu? W tym tekście zebrano podstawowe informacje o cerkwiach z Bieszczadów i Sanoczyzny oraz o kolekcji sztuki cerkiewnej w Sanoku.
Wpis na listę UNESCO i cztery cerkwie z Podkarpacia
W 2013 roku UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa 16 drewnianych cerkwi regionu karpackiego, osiem w Polsce i osiem na Ukrainie. Oznacza to, że połowa tych obiektów znajduje się w Polsce. Wpis obejmuje więc po osiem obiektów z każdej strony dzisiejszej granicy polsko-ukraińskiej. Cztery z nich stoją na Podkarpaciu, w Radrużu, Chotyńcu, Smolniku i Turzańsku. Ten wpis pokazuje, że cerkwie nie są jedynie regionalną ciekawostką, lecz zabytkami o znaczeniu międzynarodowym.
Warto pamiętać, że cerkwie z tej listy różnią się stylem. Cerkiew w Smolniku nad Osławą uznawana jest za świątynię w stylu bojkowskim, a źródła podają jako rok jej ukończenia 1791. Z kolei cerkiew w Turzańsku reprezentuje typ łemkowski, więc już na jednej trasie można zobaczyć, jak zmieniała się tradycja budowania w poszczególnych częściach Karpat. Taki podział na style ułatwia porównanie obu świątyń na miejscu.
Turzańsk - cerkiew łemkowska z ciągłością użytkowania
Cerkiew w Turzańsku zbudowano w latach 1801-1803 jako cerkiew typu łemkowskiego. Budowla powstała więc na początku XIX wieku, w pierwszych latach tego stulecia. Dziś jest to filialna cerkiew prawosławna, a nie wyłącznie obiekt muzealny. Ma to duże znaczenie, bo ta świątynia nadal pozostaje częścią codziennego życia lokalnej wspólnoty.
Za taką ciągłość odpowiada społeczność lokalna. Łemkowie wrócili do Turzańska po wysiedleniach akcji Wisła i to właśnie łemkowska społeczność podtrzymuje użytkowanie cerkwi. Dla osób zainteresowanych historią regionu Turzańsk jest więc przykładem, że zabytek może być jednocześnie świadectwem przeszłości i miejscem związanym z żywą wspólnotą.
Ikony z Podkarpacia w Muzeum Historycznym w Sanoku
Ikony to naturalne dopełnienie wizyty przy cerkwiach. Muzeum Historyczne w Sanoku ma kolekcję ponad 500 ikon, z których większość pochodzi z Podkarpacia. Na wystawie stałej pokazywanych jest około tysiąca eksponatów sztuki cerkiewnej, co pozwala zobaczyć nie tylko same ikony, ale też szerszy kontekst ich powstawania.
Ciekawostką jest autorstwo tych dzieł. Ponad 90 procent ikon w sanockiej kolekcji jest dziełem anonimowych twórców, więc zwiedzający oglądają przede wszystkim efekt pracy wielu artystów nieznanych z imienia. Taką kolekcję warto traktować jako uzupełnienie wycieczki szlakiem cerkwi, najpierw architektura w terenie, potem ikony w muzeum.
Jak zaplanować poznawanie cerkwi i ikon?
Dobrym pomysłem jest połączenie obu wątków w jednym planie. Cztery podkarpackie cerkwie z listy UNESCO, czyli Radruż, Chotyniec, Smolnik i Turzańsk, dają punkt wyjścia do trasy po regionie, a Sanok pozwala zobaczyć ikony zgromadzone w jednym miejscu. Przed wyjazdem należy sprawdzić aktualne zasady zwiedzania poszczególnych obiektów, ponieważ mogą się one zmieniać.
Drewniane cerkwie Bieszczadów i Sanoczyzny warto poznawać spokojnie, bez pośpiechu i z uwagą na szczegóły. Podróż można zaplanować tak, by odwiedzić Turzańsk lub Smolnik, a następnie Muzeum Historyczne w Sanoku.